Zonder Tarkovskij

De hand van Andrej Tarkovskij (1932-1986) valt in vele hoeken van de filmdiscipline terug te vinden. In het (vertaalde) boek Sculpting in Time (1986: 106) stelt Tarkovskij dat het doel van een kunstenaar moet zijn om het leven te observeren en unieke momenten daaruit te vertalen naar beeld. Hierbij prijst hij de Japanse haiku; een kort gedicht dat een gevoel, een bewustzijn kan uitdragen (ibid.). Dat beelden representatief moeten staan voor het leven is duidelijk te zien in de filmografie van Tarkovskij. Nostalghia uit 1983 is een geprezen voorbeeld. Kreider en O’Leary (2013) laten bijvoorbeeld zien hoe één gewichtig shot van meer dan negen minuten zowel een echt verhaal vertelt als zwaarbeladen is met spirituele symboliek over leven en dood.

Het gegeven dat het woord ‘Tarkovskiaans’ vaak op filmfestivals valt – terecht of onterecht – is bewijs dat de Russische regisseur een aanzienlijke invloed heeft uitgeoefend. Een droomachtige film die lange shots gebruikt om het (symbolische) gewicht van een situatie te weerspiegelen, emoties weergeeft door architectuur en natuurlijke omstandigheden en conventionele manieren van narratologie uit de weg gaat, krijgt de term vaak toegeschreven. Tarkovskij gebruikte zelf meerdere keren vroegmoderne schilderijen of citeerde gedichten van zijn vader, Arseni Tarkovskij (James 2015: 46). Tarkovskiaanse films verwijzen dan ook vaak naar andere kunstdisciplines.

De Deense filmmaker Lars von Trier is duidelijk beïnvloed door Tarkovskij, niet zonder meer te zien aan het feit dat hij zijn film Antichrist (2009) aan hem heeft opgedragen. In Melancholia (2011) gebruikt Von Trier bijvoorbeeld de volledige ouverture uit Tristan und Isolde van Wagner als zijn eigen ouverture, een klassieke manier om de toon en thematiek te introduceren (Carlsen 2011). Von Trier combineert dit met de toon en thematiek in visuele esthetiek, waarmee hij een synthese tussen de kunstvormen film en muziek probeert te creëren – geheel in de stijl van Tarkovskij’s liefde voor het combineren van kunstvormen.

Ook Russische regisseur Andrej Zvyаgintsev laat zien dat Tarkovskiaanse esthetiek nog lang niet uit de filmwereld verdwenen is. Inmiddels heeft Zvyagintsev internationale bekendheid verworven met zijn Leviathan (2015), waarin invloeden van Tarkovskij te vinden zijn. De geduldige camera op statief laat nergens de kans liggen om het Noord-Russische landschap – een belangrijke ‘speler’ in de film – te tonen. Zvyagintsev is zelfs bekritiseerd voor te veel Tarkovskiaanse invloeden in zijn film Изгнание (‘De verbanning’). Zvyagintsev verdedigt zichzelf: “Het is onmogelijk om als Russisch filmmaker níet beïnvloed te worden door Tarkovskij” (James 2015: 46).

Alejandro González Iñarritu’s meest recente man-versus-nature film The Revenant heeft tevens duidelijk geleend van Tarkovskij’s Andrej Rublev. Zelf geeft hij aan dat het zien van een Tarkovskij-film hem ooit heeft aangezet tot het maken van films: I was fascinated, because suddenly I realized that film could have so many more layers to it than what I had imagined before” (Tobias 2003).

Genoemde – en ongenoemde – regisseurs bewijzen dat het niet clichématig noch lui is om Tarkovskiaanse films te maken. Die films blijven ongetwijfeld interessant wanneer regisseurs hun eigen visie combineren met de onsterfelijke Tarkovskiaanse conventies. Hopelijk zal de navolging van Tarkovskij dan ook blijven bestaan – zonder zijn invloed had het filmlandschap zich tot nu heel anders ontwikkeld.

 

LITERATUUR

Tarkovsky, A. (1986). Sculpting in time: Reflections on the cinema. Translated by Kitty Hunter-Blair. Austin: University of Texas Press.

Kreider, K. en O’Leary, J. (2013). “Time, place and empathy: the poetics and phenomenology of Andrei Tarkovsky’s film image” Visual Studies, 28(1): 1-16

Tobias, S. (2003). “Alejandro González Iñárritu” A.V. Club. http://www.avclub.com/article/alejandro-gonzalez-inarritu-13845 Geraadpleegd op 23 januari 2016.

Carlsen, P. J. (2011). “The Only Redeeming Factor is The World Ending” Danish Film Institute. http://www.dfi.dk/Service/English/News-and-publications/FILM-Magazine/Artikler-fra-tidsskriftet-FILM/72/The-Only-Redeeming-Factor-is-the-World-Ending.aspx Geraadpleegd op 20 januari 2016.

Romney, J. (2016). “Alejandro González Iñárritu: ‘When you see The Revenant you will say “Wow”‘” The Guardian.
http://www.theguardian.com/film/2016/jan/03/alejandro-gonzalez-inarritu-interview-the-revenant Geraadpleegd op 27 januari 2016.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s