Een puree van problemen: de opkomst van de aardappel in Rusland

Wodka en Poetin zijn meestal de associaties als je een willekeurig persoon naar zijn beeld van Rusland vraagt. De Russen drinken (zogenaamd) wodka alsof het water is en worden bestuurd door de krachtige Poetin. Maar wie denkt aan de aardappel? Rusland is inmiddels de grootste producent van aardappels[1], maar dat is in het verleden heel anders geweest. Het wordt aangenomen dat Peter de Grote voor het eerst een aardappel zag toen hij in Nederland scheepsbouwkunde studeerde, waarna hij er een aantal terug mee naar huis heeft genomen[2]. Maar de aardappel sloeg niet aan bij de Russen en voor een lange tijd werd het slechts door Duitse boeren verbouwd. Later zag Catherina de Grote in de aardappel een effectief middel om de voedseltekorten te bestrijden, maar er was een grote weerstand van de boeren om deze vreemde plant te verbouwen[1]. De weerstand hield aan en halverwege de 19e eeuw liepen de spanningen zo hoog op dat er een bloedige boerenopstand uitbrak. Pas nadat Nicolaas I de opstand neersloeg werd de aardappel een onderdeel van de Russische cultuur. Maar wat is precies de achtergrond van Aardappelopstand?

Om de opstand te kunnen plaatsen is er een helder beeld van de politieke situatie nodig. In 1825 kwam tsaar Nicolaas I na de chaotische Dekabristenopstand aan de macht. Deze turbulente troonsbestijging staat symbool voor zijn autoritaire regime: hoewel de doodstraf officieel was afgeschaft, werden er vijf veroordeelde dekabristen toch opgehangen[3]. Tot zijn dood in 1855 bestuurde Nicolaas I met een harde hand en werden veranderingen veelal van bovenaf bepaald en doorgevoerd. Toen hij de noodzaak zag om massaal de aardappel te verbouwen werd tegenstribbeling dan ook niet geduld.

De voornaamste reden voor het verbouwen van aardappels waren de slechte oogsten van 1839-1840 en de daaropvolgende voedselschaarste[4]. De voedzame aardappel leek Nicolaas I hier een goede oplossing voor de bieden, die veel productiever kon worden verbouwd dan het toen veelal verbouwde graan[5]. Dit moest vooral de hongerlijdende plattelandsbevolking in hun eten voorzien, maar het waren juist veel van de boeren die hier fel tegen waren[4]. Waarom wilden zij liever graan blijven verbouwen in plaats van de voedzame aardappels?

Ten eerste was er een oppositie tegen de invoering van de aardappel, waaronder Eudoxie Golitsyn die meende dat de aardappel een gevaar was voor het behouden van de nationale tradities[2]. Toen Nicolaas I in 1842 probeerde de boeren aardappels te laten verbouwen, speelde de oppositie hem in de kaart door een gerucht te verspreiden. Het gerucht was dat allerlei secretarissen hun gemeentes achter de rug van de tsaar om hadden verkocht. De gemeentes zouden zijn opgekocht door een minister die er nu op stond dat zij de ongewilde plant gingen verbouwen[4]. De boerenraden geloofde in het gerucht  en kwamen tijdens de opstand tegen deze “verraders” op en vermoorden tientallen klerken, secretarissen en andere lage ambtenaren.

Ten tweede dient er een onderscheid gemaakt te worden tussen twee soorten boeren: boeren in dienst van de keizerlijke familie en staatsboeren. De boeren van de familie waren eigendom en kenden geen vrijheid. Daarentegen waren de staatsboeren officieel vrij en zij werden door de regering in loon uitbetaald. Het waren de staatsboeren die in 1842 door Nicolaas I verplicht werden om aardappels te verbouwen. Zij vreesden ten onrechte dat het verbouwen van aardappels betekende dat zij zouden verarmen of dat het er zelfs toe zou kunnen leiden dat zij eigendom van de keizerlijke familie werden, waardoor ze ook hun vrijheid zouden verliezen. Dit was ze door middel van geruchten en bijgeloof wijsgemaakt[2]. De angst voor verarming en het verliezen van vrijheid was voor veel boeren een rede om zich aan te sluiten bij het verzet.

We kunnen concluderen dat de strijd om de aardappel werd geleid door noodzaak, angst en bedrog. Aan de ene kant wilde Nicolaas I de Russische voedselproblemen oplossen door middel van de aardappel. Aan de andere kant werkten de boeren dat tegen, ze waren bang dat het verbouwen van aardappels hun zou verwarmen en in sommige gevallen dachten ze zelfs dat het hun vrijheid zou kosten. Veel van de onjuiste vermoedens die ze er op nahielden waren geruchten die ze door de conservatieve oppositie waren ingefluisterd. Het conflict resulteerde in een bloedige boerenopstand die door Nicolaas I met de harde hand is neergeslagen. Het gevolg waren veel doden en het begin van de Russische aardappelcultuur.

Literatuur

[1] Berzok, L. (2003). Potato. Encyclopedia of Food and Culture, http://www.encyclopedia.com/topic/potato.aspx.

[2] Ekshtut, S. (2000). Tuber or Not Tuber: Russia’s Hate-Love Relationship with the Potato. Great Encyclopedia of Russia, http://www.russianlife.com/pdf/potatoes.pdf.

[3] Figes, O. (2003). Natasja’s dans: een culturele geschiedenis van Rusland, 104-106. Antwerpen: Uitgeverij Unieboek.

[4] Evtuov, C. en Stites, R. (2004). A history of Russia: since 1800, 51. New York: Houghton Mifflin.

[5] Mann, C. (2011). How the Potato Changed the World. Smithsonian Magazine, http://www.smithsonianmag.com/history/how-the-potato-changed-the-world-108470605/?no-ist.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s