Sovjet Unie: Terminale patiënt of euthanasie bij een griepje?

Wat als Gorbatsjov zijn hervormingen anders had aangepakt? Wat als Jeltsin de verkiezingen niet had gewonnen? Wat als het ‘Akkoord van Minsk’ nooit werd getekend? Zou de Sovjet-Unie anno 2016 kunnen hebben bestaan? Of was het land bij voorbaat gedoemd om uit elkaar te vallen? Falende planeconomie en opkomst van diverse separatistische bewegingen (veelal gedreven door historische onrechtvaardigheden van de Russen, occupatie bijv.) worden vaak genoemd als de hoofdredenen voor het uit elkaar vallen van de USSR. [1] Waarbij de slechte economische toestand de toch al niet erg tevreden inwoners van de deelrepublieken nog bozer maakte. Maar is dat wel zo? En waren er echt geen oplossingen voor deze problemen?

De belangrijkste hervormingen van Gorbatsjov waren ‘perestrojka’ en ‘glasnost’. De eerste is een ‘her verbouwing’ van het politieke en bestuurlijke stelsel, alsmede de economie. [2] En de tweede betreft liberalisatie van de informatievoorzieningen (persvrijheid en vrijheid van meningsuiting). Nu is het zeker niet zo dat Michail Sergejevitsj meteen van de planeconomie afstapte en de vrije markt introduceerde, noch werd het mogelijk om alles uit te geven of te publiceren, maar al met al was er toch sprake van een enorme verbetering. Zo werd het bijvoorbeeld mogelijk om een eigen onderneming te starten en hoewel daar veel haken en ogen aan vastzaten, waren er wel degelijk stappen in de goede richting gezet. Ook werd de lijst van verboden boeken/schrijvers kleiner en hoefden journalisten minder op hun woorden te letten.

Door de verzachting van de propaganda in die tijden (glasnost) kwamen bepaalde onaangename historische feiten boven en zaken die eerder werden verzwegen, kregen bekendheid bij de massa’s. [3] Dat zorgde voor onrust onder de bevolking. De republieken nemen steeds meer en meer afstand van het centrale bestuur. Opstanden werden onderdrukt , maar verdere repressies waren onmogelijk. Het volk was het helemaal zat, bij vervolgacties was een bloedbad haast onvermijdelijk en dat wilde, zelfs in de Sovjet Unie, niemand op zijn geweten hebben.

In mei 1990 werd Boris Nikolajevitsj Jeltsin gekozen tot voorzitter van de Opperste Raad van de RSFSR , die zich in juni soeverein verklaarde als de Russische Republiek binnen de USSR. Na de Augustusstaatsgreep van 18 augustus 1991 waarbij een groot deel van de coupplegers (Militaire, KGB en MVD’ers) de zijde van Jeltsin koos, werd hij de facto leider van Rusland en trad Gorbatsjov af, omdat zijn functie toch geen enkele nut meer had. Na de coup, die gepleegd werd door de harde kern van de communistische krachtstructuren, weigerden de inmiddels vervreemde deelrepublieken om te onderhandelen over een mogelijke nieuwe unie. [4] En hoewel het GOS werd opgericht is dit feitelijk een politieke structuur met weinig tot geen inhoud, men kan 8 december 1991 zien als de sterfdag van de ‘Rode Reus’. En door de sociale en politieke gebeurtenissen die volgden, was er ook geen kans meer op een hergeboorte.

Het is lastig te zeggen of Sovjet Unie nog steeds bestaan zou kunnen hebben. Geschiedenis werkt niet met terugwerkende kracht en jammer genoeg (of misschien wel gelukkig) hebben wij geen mogelijkheid om een kijkje te nemen in een parallel universum waar de USSR om de ene of andere magische reden nog bestaat. Als het de politieke leiders van dat moment zou lukken om de economie te verbeteren, door een overstap te maken naar een vrije markt model, zou er mogelijk nog hoop zijn: een welvarende bevolking is over het algemeen meer tevreden over hun elites dan een armoedige. KGB en MVD zou het mogelijk lukken om de leiders van separatistische bewegingen op te sporen en te arresteren of te vernietigen, maar dat zou zeker niet bij alle regio’s lukken  en meerdere ‘Tsjetsjeense oorlogen’ zou het land zeker niet overleven. En mocht alles lukken zou de USSR hoogstwaarschijnlijk wel een naamsverandering ondergaan, omdat ‘kapitalisme’ en ‘Unie van Socialistische Republieken’ op z’n zachts gezegd, een vreemde combinatie is. Hoewel: China lukt het anno 2016 ook om een vrije markt te runnen onder toezicht van een communistische partij.

 

Literatuur:

1. ‘Causes of Soviet Collapse’ – Worldology, http://www.worldology.com/Europe/Europe_Articles/causes_soviet_collapse.htm (22-9-2016)

2. ‘Perestroika, Glasnost, and Soviet Media’ – John Downing (1992), Journal of Communication pag. 153-162

3. ‘De moeizame rehabilitatie van politieke slachtoffers in de Sovjet-Unie’ – Karel Wijne, Historisch Nieuwsblad 10/2001

4. ‘Gorbatsjov en het einde van de Sovjet-Unie’ – Menno Bos, Historisch Nieuwsblad 2/2005

 

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s