De Tijd der Troebelen I

Het Russische tsarenrijk kende in zijn bijna vierhonderd jaar lange geschiedenis enkele legendarische heersers. De namen van Ivan de Verschrikkelijke en Peter en Catharina de Grote genieten enorme internationale bekendheid. Rusland kende in haar lange geschiedenis tevens enkele ietwat schlemielige vorsten. Zo was er de geestelijk gehandicapte Fjodor I, nota bene de zoon van Ivan de Verschrikkelijke, en een bedrieger die onder valse voorwendselen tsaar werd. Ook werd Rusland drie jaar lang “geregeerd” door een Poolse prins die nooit voet op Russische bodem zette. En dit alles in een tijdsbestek van zo’n 15 jaar, waarvan dit blog het eerste deel zal behandelen.

De periode 1598-1613 staat in de Russische geschiedenis bekend als de Tijd der Troebelen.  Na de dood van Ivan de Verschrikkelijke werd Rusland enkele jaren geregeerd door Boris Godoenov, die als regent fungeerde voor Ivan’s zwakzinnige zoon Fjodor. Toen Fjodor in 1598 overleed werd Godoenov door een nationale vergadering tot tsaar verkozen. In de periode 1601-1603 leidde een dramatische oogst tot een ongekende hongersnood die aan miljoenen Russen het leven kostte. Geholpen door ontevredenheid over Godoenov’s onmacht ten aanzien van deze situatie verkreeg een door de Poolse koning gesteunde bedrieger steeds meer bijval in Rusland.[1] Hij deed zich voor als Dimitri van Oeglitsj, zoon van Ivan de Verschrikkelijke bij diens achtste vrouw. Deze Dimitri was in 1591 op tienjarige leeftijd onder dubieuze omstandigheden om het leven gekomen. Sommigen verdenken Boris Godoenov van betrokkenheid bij zijn dood, omdat hij Dimitri als concurrent voor de Russische troon zou zien.

De eerdergenoemde bedrieger riep zichzelf in 1603 uit tot tsaar Dimitri I, tevens bekend als de eerste Valse Dimitri. De Poolse koning steunde zijn claim, op voorwaarde dat Dimitri enkele grensgebieden van Rusland aan Polen zou geven en hij zich zou bekeren tot het katholicisme. Daarnaast trouwde Dimitri met de Poolse Marina Mniszech. In de lente van 1605 stond Dimitri’s veldtocht richting Moskou op het punt te mislukken, maar Boris Godoenovs plotselinge dood op 13 april van dat jaar kwam op precies het juiste moment. Een groot deel van de volgelingen van de juist overleden tsaar stapten over naar Dimitri’s kant, en de positie van tsaar Fjodor II, Godoenovs oudste zoon en troonsopvolger,was vanaf het begin erg wankel. Terwijl Dimitri de poorten van Moskou naderde werd Fjodor op 1 juni 1605, nauwelijks drie maanden na zijn troonsbestijging, afgezet en vermoord door een groep Moskouse bojaren. Valse Dimitri werd op 20 juni in Moskou op triomfantelijke wijze werd onthaald, en hij werd dan ook snel tot tsaar Dimitri I gekroond.

De regeerperiode van Dimitri kenmerkte zich door pogingen het Russische hof te verwestersen. Ook was Dimitri de eerste Russische vorst die zichzelf als Tsesar bestempelde.  Hij kleedde zich naar Pools voorbeeld, was getrouwd met een katholieke Poolse en propageerde een voor zijn tijd opmerkelijke mate van religieuze tolerantie. Deze factoren, naast aanhoudende twijfels over zijn ware identiteit, droegen bij aan de toenemende oppositie tegen Dimitri’s bewind. Op 17 mei 1606 werd het Kremlin bestormd door bojaren, geleid door Vasili Sjoejski. Hoewel hij in eerste instantie wist te ontkomen werd Dimitri nog dezelfde dag omgebracht door zijn tegenstanders.[2] Sjoejski was lid van een tak van de Rurik-dynastie, en was verre familie van zowel Ivan de Verschrikkelijke als Alexander Nevski.

Direct na Sjoejski’s kroning als tsaar Vasili IV doken de eerste geruchten op dat Dimitri de moordaanslag zou hebben overleefd. Daarnaast verschenen in en rond Astrakhan in korte tijd een tiental pretendenten, die beweerden verloren (klein-)zonen van Ivan de Verschrikkelijke te zijn wiens bestaan op zijn minst dubieus was. Eén pretendent wist zich echter te verzekeren van steun van de Poolse koning Sigismund. Wellicht geïnspireerd door Dimitri I maakte ook deze pretendent zich uit voor Dimitri van Oeglitsj, die op wonderbaarlijke wijze uit Moskou zou zijn ontkomen na de coup van Vasili Sjoejski. De tweede Valse Dimitri zocht steun in allerlei lagen van de bevolking, onder meer van de lijfeigenen, die hij vrijheid van hun eigenaars beloofde als ze hem zouden steunen. Dimitri’s opstand is hierdoor in later tijd ten onrechte geïnterpreteerd als een vroeg voorbeeld van een klassenstrijd.[3] Dit is eenvoudig te weerleggen aangezien Dimitri tegelijkertijd ook landeigenaren en de adel voor zich poogde te winnen. Aanvankelijk had de tweede Valse Dimitri succes in zijn strijd tegen Vasili IV. Hij vestigde zich in Toesjino, een dorpje vlak buiten Moskou, waar hij een leger verzamelde bestaand uit Poolse soldaten, Russische huurlingen, Kozakken en verschillende bojaren die Vasili de rug toe hadden gekeerd. Onder deze bojaren waren onder meer enkele leden van de familie Romanov.

Over de strijd tussen Vasili IV en de tweede Valse Dimitri, de regeerperiode van een Poolse prins en de uiteindelijke triomf van de Romanov-familie volgt in een latere blogpost meer.

[1] “Who was Tsar Dmitrii?”, Chester Dunning, Slavic Review, nr. 4 (2011), pp. 706.

[2] Catherine Merridale, Red Fortress: History and Illusion in the Kremlin, New York: Picador 2013, pp. 125.

[3] Maureen Perrie, “The Time of Troubles” in The Cambridge History of Russia, Cambridge: Cambridge University Press 2006, pp. 425-426.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s