Katyn; Ruslands pijnlijke dossier uit een glorieus verleden

Het is onmiskenbaar dat de Tweede Wereldoorlog diepe sporen heeft achtergelaten in de Russische maatschappij. Belangrijk daarbij is de verbindende gedachte dat zij met een gezamenlijke inspanning uiteindelijk het fascisme hebben verslagen. Hoe worstelen de Russen echter met de minder fraaie daden in deze oorlog? In dit licht is de kwestie rond de schuldvraag van de massamoord in de bossen van Katyn interessant om te bestuderen.

In 1943 werden door de Duitsers in het dorpje Katyn nabij de West-Russische stad Smolensk diverse massagraven blootgelegd. In de Duitse propagandajournaals werd de vondst wereldkundig gemaakt door het tonen van de opgegraven lichamen van duizenden Poolse officieren. Volgens de Duitsers hadden de Sovjets de Polen vermoord tijdens hun bezetting van Polen in 1939.

De Sovjetleiding wees de beschuldiging echter als nazipropaganda van de hand. Het ‘Soviet Information Bureau’ stelde in een verklaring dat “Polish prisoners-of-war who in 1941 were engaged in construction work west of Smolensk and who … fell into the hands of the German-Fascist hangmen … had subsequently been executed”.1

Beschuldigingen van de Poolse regering in ballingschap werden afgedaan als stank voor dank: “while the people of the Soviet Union, bleeding profusely in a hard struggle against Hitlerite Germany, are straining every nerve for the defeat of the common enemy of the Russian and Polish people, and of all freedom-loving democratic countries, the Polish Government in support of Hitler’s tyranny, have dealt a treacherous blow to the Soviet Union”.2

Een officiële commissie die de kwestie in 1944 onderzocht stelde toen vast dat die gruweldaden het handwerk waren van de nazi‘s. De Amerikaanse regering verzocht echter in 1952 om de bewijzen van de Sovjetregering. Deze vatte dat op als een regelrechte aanval en belediging: “raising the question of the Katyn crime eight years after the findings of the official Commission can only be designed to calumniate the Sovjet Union and in this way rehabilitate the Hitler criminals universally recognized as such”.3

De Sovjet-Unie ging ruim veertig jaar lang elke vorm van discussie uit de weg. Pas in 1990, in de laatste dagen van het Sovjetimperium, gaf Sovjetleider Michael Gorbatsjov formeel toe dat de toenmalige geheime dienst NKVD op bevel van Stalin het bloedbad had aangericht. De Russische president Boris Jeltsin bood tijdens zijn bezoek aan Warschau in 1993 zijn verontschuldigingen aan voor het aangedane leed. Het officiële Russische standpunt luidde toen dat de moord het werk was van Stalin “en omdat de Russen zelf minstens zoveel slachtoffer zijn geweest van het stalinisme zou er geen enkele reden zijn om nu nog tot schadevergoedingen te komen”.4

In 2004 besliste een militaire rechtbank dat er verder geen nieuw onderzoek zou komen en dat alle documenten die betrekking hebben op de massamoord niet openbaar mogen worden gemaakt. Volgens de rechters was er “geen sprake van een oorlogsmisdaad in de bossen van Katyn”.5 De Russische mensenrechtenorganisatie Memorial voerde echter jaren strijd voor een rehabilitatie van de slachtoffers en eiste dat de documenten wel openbaar zouden worden gemaakt. In 2010 vernietigde de hoogste rechtbank uiteindelijk de uitspraak van de militaire rechtbank, waarop de Russische president Dmitri Medvedev besloot een deel van het archief openbaar te maken “op de website van het Russisch staatsarchief”.6

Op 7 april 2010 werd “live op televisie”7 de kranslegging van Poetin bij het in 2000 onthulde gezamenlijke oorlogsmonument uitgezonden. Kort daarvoor was op de Russische staatstelevisie de indrukwekkende film Katyn van de Poolse regisseur Andrzej Wajda te zien.

In november 2010 nam de Russische Doema een resolutie aan “waarin werd erkend dat het bloedbad was uitgevoerd in opdracht van Stalin en andere Sovjetleiders”.8 In een stormachtig debat waren de communistische parlementsleden tegen deze resolutie en noemden het “one of the greatest myths of the 20th Century”.9 Memorial daarentegen vindt het besluit van de doema op zichzelf prachtig, maar onvoldoende: “Wat nog altijd ontbreekt is een adequate juridische kwalificatie van de misdaad in Katyn”.10 De gemiddelde Rus schijnt Katyn eigenlijk helemaal niet zo erg te vinden, omdat er onder Stalin ook een veelvoud aan Sovjetburgers werd geëxecuteerd. Onder andere in Katyn.

Pas aan het eind van het communisme werd onder Gorbatsjov toegegeven dat de Sovjets de schuldigen waren. Door Stalin de schuld te geven, lijkt de schuld min of meer buiten de huidige samenleving te worden geplaatst. Dat echter de worsteling voortduurt, blijkt wel uit de standpunten aan beide zijden van het spectrum.

 

  1. K. Zawodny, ‘Death in the forest, the story of the Katyn Forest Massacre’ (Indiana, 1962), p. 15
  2. ‘The crime of Katyn, facts and documents’ (Londen 1965), p.110
  3. ‘Note of the Soviet Government to the Government of the U.S.A., Statement of the Special Commision for Establishment and Investigation of the Circumstances of the Shooting of Polish Officers, Prisoners of War, in the Katyn Forest by the German Fascist Invaders’, p. 2
  4. http://www.trouw.nl/tr/nl/5009/Archief/article/detail/2694131/1995/06/03/Jeltsin-neemt-wraak-op-Walesa.dhtml
  5. http://www.volkskrant.nl/buitenland/poetin-betoont-hulde-aan-polen~a987763/
  6. https://www.nd.nl/nieuws/buitenland/rusland-publiceert-geheime-documenten-katyn.203587.lynkx
  7. http://www.prospekt-online.nl/ablak/ablak_artikelen/katyn_2010.html
  8. Geert Groot Koerkamp, ‘Historisch Nieuwsblad februari 2011 Nr. 1’, blz. 25
  9. http://www.bbc.com/news/world-europe-11845315
  10. Geert Groot Koerkamp, ‘Historisch Nieuwsblad februari 2011 Nr. 1’, blz. 25
Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s