Prokofjev en Ballerina’s op Russische feesten: Populaire Beeldvorming over Rusland

robbie-williams-party-like-a-russian-article_x4

Het nieuwste liedje van Britse zanger Robbie Williams, Party Like A Russian, en de bijbehorende videoclip hebben voor veel ophef gezorgd. Zoals uit de titel al blijkt, gaat het liedje over de zogenaamde Russische manier van feesten en in het nummer en de videoclip komen kenmerken naar voren die karakteristiek zouden zijn voor (feestend) Rusland. Zo zien we Russische ballerina’s en horen we op de achtergrond ‘Dans van de Ridders’ van de Russische componist Sergej Prokofjev. Veel Russen reageerden woedend en zien de stereotyperingen als racisme (Kashin 2016). Hoe moeten we deze beeldvorming rondom Rusland begrijpen en hoe kunnen we dit situeren in de context van hedendaagse spanningen en wederzijds onbegrip tussen Rusland en ‘het Westen’?[1]

Om de beeldvorming omtrent Rusland te kunnen interpreteren, moeten we terug naar de negentiende eeuw, waarin een ambivalentie ontstaat in de beeldvorming van Europa over Rusland (Cherepanova 2010: 318-319; Adamovsky 2003; 414, 416).  In de achttiende eeuw was de dominante Europese perceptie over Rusland ondubbelzinnig: Rusland had Europa bevrijd van Napoleon en symboliseerde daarom hoop. Rusland werd gezien als redder en een tabula rasa waar de Westerse idealen van de Verlichting volledig gerealiseerd konden worden (Cherepanova 2010: 318). Dit utopische beeld verandert halverwege de negentiende eeuw wanneer Frankrijk en Groot-Brittannië Rusland als te hegemoniaal ervaren. Waar Rusland voorheen werd gezien als beschermend, beschouwden veel Europeanen de invloed van Rusland nu als een vorm van bemoeienis en intimidatie. Dit resulteerde in een ambivalent beeld van Rusland, waarin hoop en angst (Russofilie en Russofobie) elkaar afwisselden (Malia 1999: 136-139, 146-159). De negentiende-eeuwse beeldvorming over Rusland was een reflectie van het eigen zelfbeeld van Europa: Rusland werd geconstrueerd als ‘de enge, barbaarse en despotische Ander’, terwijl Europa beschaafd en verlicht zou zijn (Adamovsky 2003: 411-412). Zo werd in Europa een eigen identiteit gecreëerd die tegengesteld was aan het geconstrueerde beeld van Rusland (Said 1979 [1978]: 3-7). Beeldvorming en machtspolitiek beïnvloeden elkaar en in het geval van Europa en Rusland in de negentiende eeuw leidde de Russofobie uiteindelijk tot de Krimoorlog van 1853-1856 (Malia 1999: 147-154, 416, 491).

De ambivalentie in de beeldvorming die in de negentiende eeuw overheerste, speelt nog altijd een rol en dit zien we onder andere terug in het nummer van Robbie Williams. Williams zingt over een man die het geld van de gehele natie steelt om een ruimtestation te bouwen en hoewel hij ontkent dat dit over Poetin gaat, hebben veel Russen dit wel zo opgevat. Daarnaast zingt hij dat er een revolutie in de lucht hangt en noemt zichzelf (in het nummer speelt hij een rijke oligarch) een hedendaagse Raspoetin (Verstraete 2016). De ambivalentie is zichtbaar doordat enerzijds de feestwijze van de Russen verheerlijkt wordt, maar anderzijds is er ook het negatieve beeld van een autocratisch leider en het gevaar van een revolutie. De representatie van het autocratische, met geld smijtende, feestende Rusland is, net als in de negentiende eeuw, een reflectie van het Westerse zelfbeeld. Het Westerse gecreëerde zelfbeeld dat onbewust door het nummer geïmpliceerd wordt, is de tegenhanger van het geconstrueerde beeld van Rusland: het Westen zou democratisch zijn, gematigder met geld omgaan en op een minder excessieve manier feest vieren.

Er komen uit Rusland ook positieve reacties waarin gesteld wordt dat Williams een select groepje van de Russische samenleving, de elite, goed stereotypeert (Verstraete 2016; Kashin 2016). Het is noodzakelijk om te beseffen dat het inderdaad stereotypes over een klein groepje binnen de Russische samenleving betreft en dat het geen representatieve weergave van alle Russen is (zoals de titel van het nummer wel impliceert). In de huidige tijd, waarin er een wederzijds wantrouwen tussen het Westen en Rusland is, kan een liedje dat onschuldig en grappig bedoeld is ervoor zorgen dat Rusland nog meer als ‘de onbegrijpelijke Ander’ wordt gezien. Ook kunnen de Russen het nummer ervaren als een uiting van een Westers superioriteitsgevoel en voelen ze zich wellicht niet serieus genomen. Dit kan leiden tot een antiwesters sentiment in Rusland, waardoor het wederzijdse wantrouwen en onbegrip tussen Rusland en het Westen verder kan toenemen en de kloof tussen de twee kan groeien. In de negentiende eeuw is gebleken dat beeldvorming en machtspolitiek nauw met elkaar verbonden zijn en dat beeldvorming in een extreem geval kan leiden tot oorlog. Het is daarom belangrijk om bij simplistische beelden zoals die gecreëerd worden in het nummer van Robbie Williams te realiseren dat dit geconstrueerde beelden zijn en geen representatie van de werkelijkheid.

[1] Aanhalingstekens om aan te geven dat ‘het Westen’ geen eenduidige term is. Wat ‘het Westen’ is, is contextafhankelijk en geen vaststaand gegeven. In deze blog bedoel ik met het ‘Westen’ de West-Europese landen, de Verenigde Staten, Canada, Australië en Nieuw-Zeeland. In de rest van deze blog zijn de aanhalingstekens in verband met leesbaarheid weggelaten.

Bibliografie:
Adamovsky, E.
2003    Russia as a Space of Hope: Nineteenth-Century French Challenges to the Liberal Image of Russia. European History Quarterly 33 (4): 411-49.

Cherepanova, R.
2010    Discourse on a Russian ‘Sonderweg’: European Models in Russian Disguise. Studies in East European Thought 62: 315-29.

Kashin, O.
2016    Russians Outraged by ‘Crude Stereotyping’ in Robbie Williams Video. The Guardian, 5 oktober 2016. https://www.theguardian.com/world/2016/oct/05/robbie-williams-party-like-a-russian-video (08/10/2016).

Malia, M.
1999    Russia Under Western Eyes: From the Bronze Horseman to the Lenin Mausoleum. Cambridge, Massachussetts & Londen: The Belknap Press of Harvard University Press.

Said, E.
1979    Orientalism. New York: Random House [1978].

Verstraete, A.
2016    Robbie Williams Trapt op Russische Zere Tenen. De Redactie.be, 5 oktober 2016. http://deredactie.be/cm/vrtnieuws/cultuur%2Ben%2Bmedia/muziek/1.2786467 (08/10/2016).

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s