Aleksandr Solzjenitsyn: van uitzetting tot onderscheiding

In 1974 stonden de krantenkoppen er wereldwijd mee vol: de dissident Aleksandr Solzjenitsyn. De schrijver werd na het schrijven van het boek De Goelag Archipel gearresteerd en vervolgens in 1974 uitgezet naar West-Duitsland (Berkelaar, 2009). In De Goelag Archipel schrijft Solzjenitsyn over de omstandigheden in de Goelagkampen tijdens de Stalinterreur. Het was een spraakmakend boek vol eigen ervaringen, waarmee hij het leven van gevangenen vastlegde en wereldwijd publiceerde. In 1994 keerde Solzjenitsyn echter weer terug naar Rusland en werd hij in 1998 en 2007 onderscheiden, in 1998 weigerde hij deze onderscheiding. Is deze wending volledig toe te kennen aan de veranderende Russische politiek en persvrijheid of moet er ook gekeken worden naar de denkbeelden van Solzjenitsyn zelf? Aan de hand van deze aspecten zal ik een uitleg proberen te geven van deze verandering.

Aleksandr Solzjenitsyn was een schrijver, geboren in Rusland en sterk communistisch opgevoed. Hij schreef over de Russische Revolutie in een roman en vocht mee in de ‘grote patriottische oorlog’. Langzaamaan begon Solzjenitsyn door te krijgen wat de Stalinistische dictatuur teweegbracht en uitte hij zijn kritieken in een correspondentie (Berkelaar, 2009). In 1945 werd Solzjenitsyn opgepakt en gevangen genomen in de Sharashka gevangenis, waar vanuit hij na vijf jaar werd overgeplaatst naar een werkkamp in Kazachstan (Historiek, 2008). Deze straf was het gevolg van overtreding van de strenge regels onder het Stalinregime.

Na de dood van Stalin kwam er een nieuwe leider, Nikita Chroesjtsjov. Chroesjtsjov voerde een beleid van ‘destalinisatie’ in, waarbij er meer ruimte was voor vrijheid van meningsuiting en er zo’n 1,2 miljoen Goelag-gevangenen werden vrijgelaten (Priestland, 2009). In deze nieuwe tijd kon Solzjenitsyn vrijer publiceren en heeft hij een eerste roman over de kampen gepubliceerd, Een dag uit het leven van Ivan Denisovitsj uit 1962.

Na de afzetting van Chroesjtsjov breekt in 1964 een strenger tijdperk aan onder Leonid Breznjev. De vrijheid van meningsuiting wordt weer afgeschaft en er lijkt sprake te zijn van een soort ‘re-stalinisatie’. Publiceren wordt in deze tijd dan ook weer moeilijker en Solzjenitsyn publiceert zijn werken in het Westen. Dit leidde tot het moment in 1973, waarin Solzjenitsyn eerste delen van zijn Goelag Archipel uitgeeft in Frankrijk en hij een kritische brief aan de Sovjetleiders schrijft, waarna hij wordt veroordeeld voor landverraad en wordt uitgezet naar West-Duitsland (Historiek, 2008).

De Goelag Archipel was in tegenstelling tot werken van andere dissidenten meer een directe aanval op Lenin. De communistische staatgreep had al de mogelijkheid geboden voor terreur en het was niet pas misgegaan bij Stalin, zoals bijvoorbeeld Roy Medvedev stelde (Berkelaar, 2009). Deze observatie wekte veel belangstelling bij zowel ‘rechts’ als ‘links’ Europa. Maar Solzjenitsyn nam onverwachte standpunten in: hij noemde het hele Westen decadent en verkoos een christelijke autocratie boven een democratie.

Er is in het denken van Solzjenitsyn een verschuiving zichtbaar: waar hij eerst kritisch tegenover het communisme stond, ontwikkelt hij zich nu tot een voorstander van het terugkeren naar oude Russische waarden (Historiek, 2008). Hij maakt zich hiermee in Westen niet geliefd, mede door zijn kritieken op Westerse democratieën. Tegelijkertijd is er in de Russische politiek ook een verschuiving zichtbaar. In 1986 wordt Michail Gorbatsjov de nieuwe president van de Sovjet-Unie. Onder Gorbatsjov ontstond er met zijn Glasnost (openheid), meer vrijheid voor het verspreiden van informatie en openheid van zaken wat betreft de echte cijfers van de Goelag-slachtoffers. In 1990 werd Solzjenitsyns burgerschap hersteld en ruim na de val van de Sovjet-Unie in 1991, keerde hij in 1994 terug naar Rusland.

Na terugkomst in Rusland in 1994 is Solzjenitsyn verdergegaan met schrijven, maar met andere werken zoals Rebuilding Russia, waarin het orthodoxe geloof een uitgangspunt moest zijn. Solzjenitsyn was een sterk nationalist en aanvaardde een onderscheiding van Boris Jeltsin niet, omdat ‘hij Rusland in de huidige verderfelijke toestand zou hebben gebracht’ (Historiek, 2008). In 2007 accepteerde hij de Staatsprijs van de Russische Federatie, uitgereikt door Vladimir Poetin, wél. Poetin is een ex-agent van de KGB en onder hem is er ook zeker geen volledige vrijheid in het verspreiden van informatie. Je zou hieruit voorzichtig kunnen concluderen dat de denkbeelden van Solzjenitsyn zelf belangrijker zijn geweest voor de verandering van uitzetting naar onderscheiding en dat de nationalist in Solzjenitsyn overheerst ten opzichte van de criticus, die opkomt voor zijn rechten.

Literatuur:

Berkelaar, W. (2009). Alexandr Solzjenitsyn (1918-2008). Historisch Nieuwsblad 1.             Gedownload op 8 oktober 2016, van             https://www.historischnieuwsblad.nl/index.html

Historiek. (2008). Aleksandr Solzjenitsyn (918-2008) – Russische schrijver.             Geraadpleegd op 8 oktober 2016, van                                             http://historiek.net/aleksandr-solzjenitsyn-1918-2008/1874/

Moynihan, D. P. (1991, 24 november). Two Cheers for Solzhenitsyn. The New York             Times. Geraadpleegd op 8 oktober 2016, van             http://www.nytimes.com/books/99/02/07/specials/solz-rebuilding.html

Priestland, D. (2010). The Red Flag: A History of Communism. New York: Grove Atlantic.

Deze slideshow heeft JavaScript nodig.

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s