Kul’turnost- Het belang van cultuur in de Russische samenleving

Als stagiaire bij Museumnacht Amsterdam is het mijn verantwoordelijkheid om de vrijwilligers die willen helpen tijdens deze nacht te begeleiden. Bij het lezen van de verschillende aanmeldingsmailtjes is het heel leuk en interessant om te zien wat de motivatie is voor de vrijwilligers om zich aan te melden. Veel zijn werkzaam in de culturele sector, doen een opleiding kunstgeschiedenis of museologie. En, opvallend veel vrijwilligers zijn van Russische origine. Er begon iets bij me te dagen, en ik vroeg me af of er naast een toevallige samenloop van omstandigheden ook een stukje culturele opvoeding een rol gespeeld zou hebben dat heeft bijgedragen aan dit patroon. In een vogelvlucht vliegen we door een geschiedenis van het Russische culturele leven.

Culturele voeding is van groot belang, dat wordt er bij ieder Russisch kind met de paplepel ingegoten. Cultuur in al haar vormen is diepgeworteld in de Russische samenleving. Tijdens de Koude Oorlog was kunst, net als sport, consumptie, wapens en ruimtevaart deel van de ideologische wedloop. Een goede communist zou zijn hoofd vol kennis en culturele ervaringen moeten hebben in plaats van zijn koelkast vol eten en zijn huis vol dure meubels. Cultureel onderlegd zijn wordt in het Russisch vertaald als Kul’tura of Kul’turnost. De term Kul’tura wordt in de context van de Russische intelligentsia meestal gelinkt aan de Duitse term Kultur. Kultur refereert aan de Duitse tegenreactie op de vreemde Franse invloeden in Duitsland eind 19e eeuw, uitgedrukt in het concept van ZivilisationZivilisation kreeg werd eind jaren 1870 ook een fenomeen in Rusland. Leraren op de scholen voor boeren en arbeiders en zondagsscholen, maar ook de intellectuelen die de nieuwste literatuur bestudeerde zagen dit als het doen van ‘cultureel werk’. Kul’turnost werd een belangrijk fenomeen, een waarde die kon worden uitgebreid en kon worden gedeeld met andere groepen binnen de samenleving die niet even cultureel onderlegd waren. (Volkov, 2000) Het Tsjechisch kent dan ook twee betekenissen voor Kul’turnost, het wordt vertaald in beschaving én in cultuurniveau (Horeman, 2012)

Na de Bolsjewistische Revolutie zou Lenin hebben gepleit voor het verhogen van het culturele niveau van de kersverse socialistische burgers. De hele natie zou de vruchten van het Russische culturele leven moeten kunnen plukken.(Zvorykin, 1970) Het grootste gedeelte van de oude Russische Intelligentsia, iedereen van erkende kunstenaars tot leerkrachten steunde het nieuwe regime echter niet. De intelligentsia zag de samenwerking met de Bolsjewisten als een verraad jegens haar eigen oude tradities. De Bolsjewisten verdreven  veel intelligentsia, en groep die een belangrijke stem had binnen de samenleving had veranderde het culturele leven. Artistieke vrijheid werd ingeperkt en kunst en cultuur werd ingezet als propagandamiddel. (Suny, 1998)Sociaal Realisme, de kunststroming dat in de jaren 1932 ontstond trachtte om kunst en de socialistische ideologie hand in hand te laten gaan. Het was een officiële vereiste om het ‘leven in haar revolutionaire ontwikkeling’ weer te geven, de socialistische nabije toekomst van comfort en welbehagen in plaats van de tekortkomingen van het heden. Beskonfliktnost (letterlijk: conflictloosheid) en de Grote Terreur hielden de realiteit van het Sociaal Realisme in stand. Onder het strenge regime van Zhdanov kon dubbelzinnigheid in het werk van een kunstenaar leiden tot scherpe kritiek, verlies van rechten, of erger: deportatie en executie.(Johnson, 2007)

Kultur’nost kreeg in de jaren dertig nog meer betekenis met de komst van het Stalinistisch civilisatieproces, dat de nieuwe socialistische burgers moest vormen en civiliseren. Kul’turnost ging niet enkel over het bezoeken van het theater, maar ook persoonlijke hygiëne en verzorging waren een belangrijk onderdeel van een beschaafd socialist zijn. In 1935 werd het recht tot een welvarend leven officieel ingevoerd. Hiermee werd Kultur’nost in verband gebracht met een nieuwe hogere standaard van individuele consumptie. Terwijl in de realiteit echte welvaart en een geciviliseerd leven enkel waren weggelegd voor de partijelite, werd een welvarend en cultureel leven beloofd aan iedereen in ruil voor het verrichten van harde arbeid. Sheila Fitzpatrick zegt hierover in haar boek Cultural Front: “One of the great advantages of the concept of Kul’turnost  in a postrevolutionary society burdened by the hangovers of revolutionary puritanism was that it offered a way of legitimizing what had once been thought of as ‘bourgeois’ concerns about possessions and status: one treated them as an aspect of kul’tura.” (Volkov, 2000)

Vera Dunham is de eerste wetenschapper geweest die het belang van Kultur’nost voor de Sovjet samenleving onderstreepte en definieerde as ‘a fetish notion of individual civilisation’. (Volkov, 2000) Deze behoefte om je cultureel te voeden is nog steeds aanwezig onder de Russen en voelbaar in de Russische samenleving. Dat kan ook niet anders met zo’n rijk cultureel landschap en kunstgeschiedenis. Het voorbeeld van de vrijwilligers bij de Museumnacht is uiteraard een observatie met een knipoog, maar toch… Zou het in 1935 volgens de standaarden van Kul’turnost geaccepteerd zijn om je vrijwillig in te zetten voor een museaal evenement met een maatschappelijke boodschap?

 

Beatrijs Jansen

Bibliografie:

  • Brecht Horeman, Jará Cimrman en de Tsjechische nationale identiteit (Gent 2011). .Kulturnost wordt door Van den Broecke & Spěváková (2005) vertaald vanuit het Tsjechisch als cultuurniveau.
  • Oliver Johnson ‘Kul’turnost’ or Kitsch: Varnishing Reality in the Art of Aleksandr Laktionov’, Studies in Slavic Cultures, VI (2007), pp. 82-106.
  • Ronald Gregor Suny The Soviet Experiment (Oxford 1998).
  • Vadim Volkov ‘The concept of Kultur’nost, notes on the Stalinist civilazation proces’ In: Fitzpatrick, Sheila.Stalinism: new directions (New York 2000).
  • Zvorykin, Cultural Policy in the Union of Soviet Socialist Republics (Parijs 1970). http://unesdoc.unesco.org/images/0000/000012/001240eo.pdf
Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s