Was Lenin een feminist?

De geboorte van de Sovjet-Unie veranderde veel in het leven van de Russen, maar misschien nog wel meer in het leven van de Russische vrouwen. In veel Europese landen heeft het lang geduurd tot gendergelijkheid op de politieke agenda kwam te staan, terwijl de leiders van de Sovjet-Unie vrouwen in één  keer wettelijk gelijk stelden aan mannen (1). Russische vrouwen werden gestimuleerd om te gaan werken en zich te mengen in de communistische politiek. Waren de leiders van de Sovjet-Unie werkelijk zo feministisch of zijn er andere factoren die het progressieve  genderbeleid verklaren?

Sinds het begin van de Sovjet-Unie probeerden haar leiders de traditionele man-vrouw verhoudingen te veranderen (2). Zij zagen het zorgen voor de kinderen niet enkel als een taak voor vrouwen maar als een verantwoordelijkheid voor de gehele samenleving. Om moeders werk uit handen te nemen werden consultatiebureaus, crèches, openbare naaiateliers en goedkope kantines geopend (3). Zaken die elke moeder voorheen zelf had moeten regelen, werden nu op collectieve schaal verzorgd.

Ook op andere vlakken werden veranderingen doorgevoerd. Vrouwen kregen meer ruimte om hun eigen keuzes te maken. Zo waren zij niet meer verplicht om bij hun echtgenoot in huis te wonen. Wanneer hun man een baan op een andere plek kreeg hoefden zij hun eigen baan niet als vanzelfsprekend op te zeggen (3). Daarnaast werd ook het aanvragen van een echtscheiding simpeler en was de Sovjet-Unie in 1920 het eerste land ter wereld waar vrouwen legaal abortus konden laten plegen. Ter vergelijking: in Nederland zou het nog ruim zestig jaar duren voordat de eerste legale abortuskliniek haar deuren opende (4).

Er werd dus in een korte periode een hele reeks veranderingen doorgevoerd die als doel had om vrouwen op eigen benen te laten staan, zonder dat daar Dolle Mina’s of suffragettes aan te pas hoefden te komen. Welk voordeel zagen de leiders van de Sovjet-Unie in de emancipatie van vrouwen?

Om die vraag te beantwoorden is het wellicht nuttig om te kijken wat de belangrijkste leider van die tijd zelf te zeggen had over de rol van vrouwen in de samenleving. Op 23 september 1919 hield Vladimir Lenin een toespraak over de taken van de vrouwelijke arbeidersvereniging in de Sovjet-Unie (5). In zijn toespraak spoort hij vrouwen aan om zich te mengen in de communistische politiek. Hij stelt dat het in kapitalistische landen moeilijk is voor vrouwen om een wezenlijke bijdrage te leveren aan de politiek, omdat hier een goede opleiding voor nodig is en de meeste vrouwen niet in de positie zijn om een opleiding te volgen (3). In de Sovjet-Unie is daarentegen geen opleiding nodig voor politieke betrokkenheid. Door de afschaffing van het private bezit is iedereen gelijk en heeft iedereen dezelfde toegang tot voorzieningen. Vermogen, maar ook geslacht zou hierbij geen rol spelen.

Echter, Lenin had een eigenzinnige opvatting van politieke participatie; voorbeelden die hij noemt zijn de inrichting van modelbedrijven, de distributie van levensmiddelen en dienen in Het Rode Leger (5). Het gaat dus eerder om het verrichten van arbeid dan om het uitoefenen van invloed. De activiteiten die hij noemt zijn noodzakelijk voor de heropbouw van de economie (5). De doorgevoerde veranderingen waren dan ook niet bedoeld om vrouwen daadwerkelijk meer vrijheid te geven. De krachten die bespaard werden met de opening van crèches en kantines moesten ingezet worden op het land of in de fabriek. Het was niet belangrijk dat de structuur van de samenleving zou veranderen. Er waren gewoonweg  niet genoeg mannenhanden om de economie op te bouwen en de armoede in Rusland kon alleen verholpen worden als het gehele volk arbeid zou leveren.

Wellicht is dat een verklaring voor het feit dat het emancipatiebeleid in de Sovjet-Unie in de praktijk niet bleek te werken. De werkeloosheid bleef onder vrouwen vele malen hoger dan onder mannen en in plaats van hun vrijheden te vergroten, maakte de versoepelde echtscheidingswet de problemen van vrouwen alleen maar groter (6). In 1936 werden veel van de vernieuwingen zelfs teruggedraaid en begon de regering de traditionele man-vrouw verhoudingen bewust weer te stimuleren (6). De emancipatiewetten die in het begin van de Sovjet-Unie doorgevoerd werden leken misschien veelbelovend, maar zonder ideologisch motief bleken zij gedoemd te mislukken.

 

  1. Brainerd, E. (2000) ‘Woman in transition: changes in gender wage differentials in Eastern Europe and the former Soviet Union’, Industrial and Labor Relations Review, Jaargang 54, Nummer 1, Pagina 138-162.
  2. Jen Pickard (1988) ‘Woman in Soviet Union’ New Youth, Pagina 1-4. URL geraadpleegd op 7 oktober 2016.
  3. Molyneux, M. (1981) ‘Woman’s Emancipation Under Socialism: A Model for the Third World?’ World Development, Jaargang 9, Nummer 9, Pagina 1019-1037: 1019.
  4. Koolstra, H., van Lee, L. & Wijsen, C. (2007) Abortus in Nederland 2001-2005. Uitgeverij Eburon: Delft, Pagina 1.
  5. Lenin, V. I. ‘Over de emancipatie van de vrouw’ (1997) Progres uitgeverij: Moskou, Pagina 59-65.
  6. Jen Pickard (1988) ‘Woman in Soviet Union’ New Youth,  Pagina 5. URL geraadpleegd op 7 oktober 2016. 

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s