“What was the Gulag?” de renationalisering van Rusland zijn verleden

stalin-kiss-12-12

In de Russische stad Penza, 625 kilometer ten zuidoosten van Moskou, wordt eind 2015 een nieuw cultureel centrum ter ere van Josef Stalin geopend. Rondom een gouden buste van de voormalig leider van de Sovjet-Unie worden bloemen neergelegd; “What was the Gulag?”(1)

Deze popularisering van Stalin (ook wel Neo-Stalinisme genoemd) lijkt in een bredere trend van renationalisering van de Russische geschiedenis te passen; het decreet uit 2009 van toenmalig president Medvedev, waarin er een verbod werd uitgevaardigd op ‘historische falsificaties ten nadele van Rusland’(2), het verbieden van Britse historische naslagwerken in de bibliotheken vanwege ‘nazipropaganda’(3) en de poging om een canon van nationale geschiedenis binnen scholen te introduceren.(4) Het rechtvaardigt de vraag waarom Rusland zoveel moeite doet om zijn eigen verleden te renationaliseren.

Met het opdoemen van de horizon van het geheugen, zoals ooit door Nietzsche beschreven, lijkt de tijd rijp om een nieuwe generatie, niet direct geconfronteerd met het tijdperk Stalin, in historisch opzicht te heropvoeden. Volgens Nietzsche was selectie en vergeten essentieel voor het geheugen; hiermee wordt de keuze gemaakt tussen wat onthouden wordt en wat vergeten.(5) Zonder dit filter is er geen sprake van identiteit; tenslotte vormt identiteit zich aan de hand van het verleden. Ook voor natiestaten is een identiteit van belang; wie zijn wij, waar staan wij voor en wat maakt ons ‘ons’?
Een klein uitstapje naar de Zwarte Pietendiscussie kan voor de Nederlander al verhelderend werken.

De constructie van het verleden is dus een belangrijk aspect wanneer het gaat om identiteitsvorming en daarmee ook natievorming. Iets wat de Poolse socioloog Zygmunt Baumann benadrukt wanneer hij stelt dat de constructie van gezamenlijke historische herinneringen van belang zijn bij de creatie van een nationale eenheid; ‘State-enforced homogeneity is the practice of nationalist ideology’(6)
Het lijkt deze homogeniteit te zijn die de reden is voor de heropvoering van Stalin in het Russische straatbeeld, zowel als buste als op metro’s en bussen, als een soort ‘lieux de memoires’, een term gemunt door de Franse historicus Pierre Nora. Juist dit soort ‘geheugenmonumenten’ zouden bijdragen aan de verbondenheid in een land.(7)

Verbondenheid als inzet in de strijd om het verleden die de Russische regering voert. Met tegenover zich de historische burgerrechtenorganisatie Memorial welke actief strijdt voor behoud van de zwarte pagina’s in het collectieve geheugen; de Goelag-kampen, de miljoenen slachtoffers. En dus problematisch voor de Russische regering; dit zijn geen nationale herinneringen die in een heroïsch narratief passen, het zijn juist deze momenten van schaamte en schuld die een positief zelfbeeld ernstig kunnen schaden.(8)

Het langzaam uitsterven van de generaties van het Stalin tijdperk lijkt de regering dan ook de ruimte te geven om de geschiedenis opnieuw te construeren en daarmee te bouwen aan een nationalistisch, trots verleden. Het is terug te zien in de groepen jongeren die pleiten voor de herinstallatie van beelden van Stalin in Siberië of de beredenering van Putin dat Stalin vooral een realist was ten tijde van oorlog. En tenslotte, was Stalin nou zo slecht? Volgens de groep jongeren in Siberië is zijn reputatie vooral beïnvloed door mythes en leugens; ‘We need to see the past the way it was, or else we have no future’.(9) Historische onwetendheid of een nieuwe realiteit? Het doet denken aan de historicus Raphael Samuel: ‘Popular memory is the very antithesis of written history’

De constatering dat Rusland zijn eigen verleden actief probeert te canoniseren is niets nieuws. Elke natiestaat probeert haar verleden, al dan niet succesvol, rooskleurig neer te zetten, als een verbindende factor. Als trots. Denk aan de VOC-mentaliteit van Balkenende, de ‘historische plicht’ van Merkel tot het ‘Wir schaffen das’, het strafbaar stellen van het benoemen van ’Poolse’ concentratiekampen door de Poolse regering, of vanuit een ander perspectief; de ophef, schaamte en moeite om over Srebrenica en Nederlands-Indië te praten in ons eigen land. Vandaag de dag is nationalisme niet langer het hete hangijzer wat deed denken aan de Tweede Wereldoorlog, maar een hernieuwde realiteit in het politieke landschap; overal in Europa is de hang naar nationalisme zichtbaar, met de Brexit als voorlopig hoogtepunt/dieptepunt. Rusland is in dit opzicht geen geval apart. Alleen moeten wel alle kanten van het verleden bestudeerd worden.

Selectie en vergeten, essentieel voor het geheugen volgens Nietzsche. Het lijkt erop dat in Rusland gehoor wordt gegeven aan Nietzsche’s advies. Het Neo-Stalinisme, het voormalig verbod op kritische historische werken, de canonisering van de Russische geschiedenis op scholen; het lijken pogingen te zijn om tot een nieuw, trots, nationalistisch verleden te komen. Een verleden zonder Goelag-kampen, zonder miljoenen doden, maar met realpolitik leiders en tactisch vernuft.“What was the Gulag?” De eventuele gevolgen van een dergelijke erosie van het verleden zijn interessant en geven voer voor verder onderzoek. Het gevaar van een dergelijke omgang met het verleden moet echter niet onderschat worden; wie vecht met monsters, moet tenslotte uitkijken dat hijzelf geen monster wordt.

Ook dat zei Nietzsche

 

 

 

Afbeelding: http://postcommunistmonuments.ca/wp/wp-content/uploads/2012/12/Stalin-kiss-12-12.jpg

Literatuurlijst

1. Daniil Turovsky, “Russian City opens cultural centre celebrating Stalin”, The Guardian, 11 januari 2016, toegang verkregen op 8 oktober 2016. https://www.theguardian.com/world/2016/jan/11/stalin-russia-penza-cultural-centre-meduza

2. James Rodgers, “Russia acts against ‘false’ history”, BBC News, 24 juli 2009, toegang verkregen op 8 oktober 2016. http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/8166020.stm

3. Shan Walker, “Russian region bans British historians’ books from schools”, The Guardian, 5 augustus 2015, toegang verkregen op 8 oktober 2016. https://www.theguardian.com/world/2015/aug/05/russian-region-bans-british-historians-books-from-schools

4. Gabriela Baczynska, “Putin accused of Soviet Tactics in drafting new history book”, Reuters, 18 november 2013, toegang verkregen op 8 oktober 2016. http://www.reuters.com/article/us-russia-history-idUSBRE9AH0JK20131118

5. Friedrich Nietzsche, On the Use of and Abuse of History for Life, New York: Macmillan, 1957: 4-6

6. Zygmunt Baumann, “Modernity and Ambivalence”, Theory, Culture & Society 7 no. 2 (juni 1990): 154

7. Pierre Nora, “Between Memory and History: Les Lieux de Mémoire, Representations no. 26 (1989): 7-24

8. Aleida Assmann, “Memory, individual and Collective”, in The Oxford Handbook of Contextual Political Analysis ed. Robert E. Goodin en Charles Tilly, Oxford: Oxford University Press, 2006: 218

9. Eva Hartog, “Bust Up: How a Stalin Statue Divided a Siberian City”, The Moscow Times, 6 oktober 2016, toegang verkregen op 8 oktober 2016. https://themoscowtimes.com/articles/history-on-a-pedestal-stalins-statue-in-a-russian-town-55630

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s