Oligarchie onder Jeltsin en Poetin

berezovksi_jeltsin

De Russische maffia en de Russische overheid zijn onmiskenbaar aan elkaar verbonden. De overheid biedt de maffia een krysha (dak, bescherming) en krijgt er financiën voor terug. Maar zowel maffia als de overheid zijn flink veranderd in de laatste jaren. Wat is het verschil tussen de politiek die Jeltsin voerde en welke Poetin nu voert ten opzichte van de oligarchie?

‘Maffia’ is een begrip dat in Rusland ruimer wordt genomen dan in bijvoorbeeld Italië. “In Soviet times we were stealing, but we were not called criminals. Today people do not steal, they do business, but they are considered to be Mafia,” legt een Russische bussinessman uit (Siegel 2002: p.48). Dit heeft er waarschijnlijk mee te maken dat het vak van een crimineel is geromantiseerd in Russische literatuur en films (denk bijvoorbeeld aan Ostap Bender). Een rijke zakenman lijkt slechter; dat was namelijk tijdens het communisme de kapitalistische vijand.

Na de val van het communisme waren deze zakenmannen als paddenstoelen uit de lucht geschoten. Onder Jeltsins eerste termijn floreerde de handel en stonden de snelste ondernemers vooraan de rij bij het verdelen en verkopen van staatseigendom. Toen Jeltsins tweede termijn aanbrak, maar zijn populariteit begon te krimpen, besloot een groepje oligarchen de president een handje te helpen (Smeets 2015: p.137). Het groepje bankiers werden de semibankirschina genoemd, hun naam is afgeleid van de Raad der Zeven Bojaren die korte tijd de macht hadden in Moskovië van 1598-1613 (Merridale 2013: p.141). Deze 7 bankiers hielpen Jeltsin in zijn campagne met de media, die allemaal in hun handen waren (Azarova). In ruil hiervoor kregen ze vele privileges en konden ze politieke posities bekleden. De namen van enkelen, zoals Berezovski en Chodorkovski, zijn erg bekend gebleven.

De semibankirschina had aanzienlijke macht tijdens het bewind van Jeltsin. Nadat ze hem aan de winst hadden geholpen – Jeltsin had de verkiezingen in 1996 gewonnen – waren ze er van verzekerd dat hun belangen werden behartigd in de Doema.  En dat gebeurde ook, bijvoorbeeld met de Tweede Tsjetsjeense oorlog. Bij de volgende verkiezingen kon Jeltsin niet meer herkozen worden en hielpen de zeven bankiers Poetin aan de macht. Maar Poetin had andere plannen met de oligarchen: hun politieke macht moest ingeperkt worden (Kryshtanovskaya 2005: p.295).

Poetin beloofde vlak na de verkiezingen dat het afgelopen moest zijn met de macht van de oligarchen. Enkelen werden nog wel geridderd in de Orde van Verdienste voor het Vaderland(Politsovet 2007), maar daarna was de politieke klasse van de oligarchen geliquideerd (Smeets 2015: p.138). Chodorkovski werd gevangengenomen, Berezovski vluchtte naar Engeland en pleegde zelfmoord (hoewel moord nooit uitgesloten is).

Ondanks Poetins beloftes ontstond er toch een nieuwe oligarchie, het oliebedrijf van Chodorkovski kwam bijvoorbeeld in handen van Setsjin, een hulpje van Poetin (ibid: p.139). Poetin zelf heeft banden met allerlei grote (olie-)bedrijven en zijn naasten, zoals schoonzoons, bekleden belangrijke functies in grote bedrijven (McClenaghan 2012).

Een wezenlijk verschil tussen de houding van Jeltsin en Poetin ten opzichte van de oligarchen lijkt er nauwelijks te zijn. In Jeltsins tijd was het een publiek geheim dat de macht bij zakenmannen lag en niet bij politici (Smeets 2015: p.136). En hoewel Poetin heeft aangegeven de macht van de oligarchen aan banden te willen leggen, liegen de cijfers er niet om: (Kryshtanovskaya 2005)

representation-in-duma

Het wezenlijke verschil moet nog blijken. Een praktisch verschil lijkt er wel te zijn: meerdere ex-oligarchen waarschuwen voor Poetin en de manier waarop hij de cirkel van elite om hem heen blijft vervangen (Reznik 2016). Jeltsin gaf wel de ruimte voor een ‘vaste’ groep van elitairen, Poetin vervangt deze groep regelmatig om de macht grotendeels bij zichzelf te houden. De belofte om de macht van de oligarchie in te perken, was dus waarschijnlijk bedoeld om de macht van enkele oligarchen af te nemen, niet om de oligarchie in het algemeen af te schaffen (Kryshtanovskaya 2005: p.296).


Azarova, K.
Of Russian Origin: semibankirschina. Russiapedia, Russia Today. http://russiapedia.rt.com/of-russian-origin/semibankirschina/. Geraadpleegd op 12/11/2016.

Kryshtanovskaya, O.
2005      The Rise of the Russian Business Elite. Communist and Post-Communist Studies. Vol 38(3) p.293-307.

McClenaghan, M.
2012       Putin: The Richest Man on Earth? The Bureau of Investigative Journalism. https://www.thebureauinvestigates.com/2012/04/19/putin-the-richest-man-on-earth. Geraadpleegd op 13/11/2016.

Merridale, C.
2013      Het Kremlin. Een politieke en culturele geschiedenis. Amsterdam: Nieuw Amsterdam.

Politsovet
2007      Журналист, «мочивший» Ходорковского, Ющенко и Каспарова, награжден орденом «За заслуги перед Отечеством». http://politsovet.ru/19149-.html. Geraadpleegd op 13/11/2016.

Reznik, I.
2016      A Fallen Russia Oligarch Sends Warning to Rest of Putin Insiders. Bloomberg. http://www.bloomberg.com/news/articles/2016-01-13/a-fallen-russia-oligarch-sends-warning-to-rest-of-putin-insiders. Geraadpleegd op 13/11/2016. 

Siegel, D.
2002      Russian Biznis in the Netherlands. Utrecht: Utrecht University Press – Willem Pompe Instituut.

Smeets, H.
2015      De Wraak van PoetinRusland contra Europa. Amsterdam: Prometheus.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s