Religieuze repressie in Centraal-Azië: herleving van Sovjetpraktijken?

Rond 1991 vond er in de Centraal-Aziatische staten een massale opleving plaats van moskeeën en islamitische rituelen (Louw, 2007). Na 70 jaar onder de Sovjet-Unie eindigde het bewind van een ideologie die iedere vorm van godsdienst tot vijand had verklaard. Vooral de islam was in Centraal-Azië onderworpen geweest aan controle en repressie (Hunter, 2013). De religieuze opleving was echter niet blijvend: onderdrukking bleef bestaan, en is in deze landen 25 jaar na onafhankelijkheid nog altijd aan de orde van de dag. Er is censuur, er zijn strenge controles op godsdienstige organisaties en arrestaties van religieuze leiders (Tatari & Shaykhutdinov, 2010). Kan de religieuze repressie worden gezien als een voortzetting van het Sovjetsecularisme, of is het een nieuwe ontwikkeling? Dit artikel onderzoekt deze vragen, met Oezbekistan als voorbeeld.

Het einde van de Sovjet-Unie bracht weinig verandering in de machtsverhoudingen in Oezbekistan. Islam Karimov, de leider van de Oezbekistaanse Sovjetrepubliek, werd in het onafhankelijke Oezbekistan opnieuw president, en behield die positie tot zijn overlijden afgelopen september. Samen met de politieke elite uit de Sovjettijd zijn ook onderdelen van het Sovjetbeleid behouden gebleven, inclusief het beleid van religieuze repressie (Tatari & Shaykhutdinov, 2010; Bayram & Kinahan, 2013). Op dit moment gebeurt de beperking van religieuze vrijheid vooral doordat iedere religieuze organisatie verplicht wordt zich te registreren bij de overheid. Religieuze activiteit buiten de gecontroleerde organisaties – van het geven van religieus onderwijs tot het bezitten van een bijbel of koran – is verboden (Bayram & Kinahan, 2013). Deze controle op religieuze organisaties door verplichte registratie is een methode die ook in de Sovjettijd al werd toegepast (Louw, 2007). Ook Karimovs Comité voor Religieuze Zaken, dat religieuze activiteit controleert, lijkt op een nieuwe versie van het Spirituele Directoraat van Centraal-Azië, dat in de Sovjettijd dezelfde functie had (Tatari & Shaykhutdinov, 2010).

Behalve de methodes lijkt ook de motivatie achter de religieuze onderdrukking deels hetzelfde gebleven. Secularisme-om-het-secularisme is nog steeds in de Oekraïense wetten en het onderwijs ingebouwd (Tatari & Shaykhutdinov, 2010). Inderdaad is er in de huidige repressie een algemeen anti-religieus gevoel te zien: de beperkingen zijn gericht op alle godsdiensten (Bayram & Kinahan, 2013). In mei dit jaar werden twee neven opgepakt voor het bezit van een cd met islamitische preken; in dezelfde maand werden in het huis van een doopsgezinde priester een paar bijbels en christelijke boeken gevonden, waarop hij werd veroordeeld tot huisarrest en boetes (Bayram, 2016a; Bayram, 2016b). De overheid controleert de opleiding van imams via de geregistreerde islamitische organisaties, maar heeft ook willekeurig de registratie afgenomen van allerlei andere communes, die uiteenlopen van Jehova’s getuigen tot Hare Krishna-volgelingen (Bayram & Kinahan, 2013).

Toch lijken islamitische groepen in bepaalde opzichten strenger te worden aangepakt dan andere religies. De meeste kleine godsdienstige groepen krijgen boetes opgelegd als ze worden betrapt op ‘illegaal’ samen bidden; moslims worden echter vaak beschuldigd van zwaardere vergrijpen zoals extremisme, en komen vaker in de gevangenis terecht (Bayram & Kinahan, 2013). De regering rechtvaardigt de strenge houding tegenover islamitische groepen door te wijzen op het gevaar van islamitisch terrorisme. Inderdaad zijn sinds de jaren negentig extremistische islamitische groepen actief geworden in Centraal-Azië (Tatari & Shaykhutdinov, 2010). Vaak worden moslims echter van extremisme beschuldigd zonder dat hier veel bewijs voor is (Tatari & Shaykhutdinov, 2010). Het feit dat de onderdrukking zich uitstrekt naar niet-gewelddadige en ook niet-politieke islamitische groepen (Hunter, 2013) laat zien dat bestrijding van terrorisme niet de enige drijfveer achter de repressie is.

Behalve voor puur secularisme en het bestrijden van terrorisme lijken de seculiere wetten in Oezbekistan te dienen als politiek middel, om het tegenstanders of ongewenste religieuze groepen moeilijk te maken (Tatari & Shaykhutdinov, 2010). Dit blijkt al uit de willekeurige manier waarop de wetten gebruikt worden. De overtredingen waarvan opgepakte gelovigen worden beschuldigd verschillen per geval, en lopen uiteen van extremisme en ongeregistreerde religieuze activiteit tot het bezit van drugs (Bayram & Kinahan, 2013). Veel misdrijven, zoals ‘extremisme’, zijn vaag geformuleerd in de wetten, die daardoor makkelijk voor persoonlijke belangen kunnen worden gebruikt (Bayram & Kinahan, 2013). Ook de registratieprocedure kan worden gemanipuleerd. Lokale besturen blokkeren regelmatig de registratie van bepaalde religieuze groepen, ook als die aan alle regels voldoen (Bayram & Kinahan, 2013). Waarschijnlijk zien de autoriteiten vooral islamitische organisaties als een bedreiging voor hun macht (Hunter, 2013), en dit is een tweede verklaring waarom moslims relatief streng worden aangepakt. De regering lijkt secularisme dan ook met name te gebruiken om politieke concurrentie van islamitische partijen te voorkomen (Tatari & Shaykhutdinov, 2010).

De huidige repressie van religie in Oezbekistan blijkt inderdaad deels een erfenis te zijn uit het Sovjetverleden. De doelen waarvoor secularisme wordt ingezet zijn echter nieuw. Het bestrijden van islamitisch terrorisme is één van de motivaties, maar secularisme lijkt in Oezbekistan vooral een politiek middel te zijn om lastige religieuze groepen en oppositie te controleren.

Referenties

Bayram, M. (2016a, 12 juli). UZBEKISTAN: Meals and under-18s in mosques banned. Opgehaald van Forum18: http://forum18.org/archive.php?article_id=2198

Bayram, M. (2016b, 29 september). UZBEKISTAN: Punished for religious books at home. Opgehaald van Forum18: http://forum18.org/archive.php?article_id=2219

Bayram, M., & Kinahan, J. (2013, 8 augustus). UZBEKISTAN: Religious freedom survey, August 2013. Opgehaald van Forum18: http://www.forum18.org/archive.php?article_id=1862

Hunter, S. (2013). Islam and Politics in Central Asia. In Esposito, J., & El-Din Shahin, E., The Oxford Handbook of Islam and Politics.

Louw, M. (2007). Everyday Islam in Post-Soviet Central Asia. Abingdon: Routledge.

Tatari, E., & Shaykhutdinov, R. (2010). State Response to Religious Revivalism in Post-Soviet Central Asia. European Journal of Economic and Political Studies, 3(2), 85-110.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s