“You always were a cunning linguist, James”

octopussy_-_bond_defuses_the_nuke_1

‘[…] Tomorrow, I shall be a hero of the Soviet Union’, aldus KGB-generaal Orlov in de James Bond film Octopussy uit 1983. Orlov zijn plan is om een atoombom tot ontploffing te brengen op een Amerikaanse legerbasis in West-Duitsland, om zo chaos te scheppen en een vrijgeleide te creëren voor de Sovjet-troepen om het Socialisme te verspreiden. De stereotypering van ‘de Rus’ staat niet op zichzelf: ‘We have a overwhelming superiority over NATO forces’. 

In Octopussy wordt Orlov neergezet als een irrationele, paranoïde, gefrustreerde en op macht beluste KGB-generaal, die met behulp van criminelen probeert invloed te hebben op het geopolitieke toneel. De karakterisering van Rus Orlov binnen het James Bond discourse staat niet op zichzelf. De Russen blijken een geliefd onderwerp te zijn in de films rond de Britse geheime agent; van de 24 films zijn er drie zonder referentie naar de Sovjet-Unie/Rusland.(1) Interessant is dan ook om te kijken hoe ‘de Rus’ wordt gerepresenteerd.

Onder andere de Nederlandse Jeroen Krabbe en Famke Janssen speelden een Russische ‘vijand’ in respectievelijk ‘A view to a Kill’ (1987) en ‘GoldenEye’ (1995). Binnen het Bond-discourse bevatten de stereotyperingen van de Russen vaak sterke elementen van angst en worden ze vaak geassocieerd met verraad en criminaliteit.(2) Opvallend hierbij is ook de verbinding die geregeld wordt gemaakt tussen criminelen en een verleden bij de KGB, de voormalige geheime dienst van de Sovjet-Unie. Alhoewel dit niet bewust hoeft te zijn, impliceert de veelvuldige connectie tussen schurk en de KGB een verband tussen criminaliteit en politiek, iets wat lijnrecht tegenover protagonist en MI6 agent James Bond staat. Deze binaire oppositie tussen de karakteristieken van de protagonist en antagonist zijn niet toevallig; door stereotypering als de ‘radicale ander’ wordt de protagonist zelf gedefinieerd; hij/zij is alles wat de vijand niet is.(3) In het geval van Octopussy; de charmante, scherpe, humoristische, rationeel en moreel superieure James Bond tegenover de snode, paranoïde en irrationele Orlov.

Ondanks het feit dat de Bond films fictie zijn en iemand zich af kan vragen in hoeverre het realiteitsgehalte van Bond geloofwaardig blijft anno 2016, zijn dergelijke connecties en stereotyperingen niet gevrijwaard van gevolgen.Het feit dat Russen vaak als ‘Ander’ worden geconstrueerd waar het publiek niet vaak mee in aanraking komt zorgt voor een versterking van de stereotypering. Zoals mediawetenschapper Myra Macdonald aankaart, zijn media zowel een representatie als een reflectie van de werkelijkheid; media representeert niet alleen maar toont ook een bepaalde werkelijkheid. Ondanks het fictieve gehalte van een film kan een filmnarratief nog steeds een bepaalde realiteit omtrent moraal en stereotypering uitdragen.(4) Zo zou een Bondfilm waarin de geheime agent het opneemt tegen een megalomane zakenman uit de Verenigde Staten twee jaar geleden minder realistisch geacht worden dan een film waarin Bond het opneemt tegen radicale moslimterroristen. Iets wat in Octopussy terug is te zien in de ‘framing’ van Bond die de wereld moet beschermen tegen de vijand ‘uit het Oosten’, Orlov. Een dergelijke representatie is dus inherent aan een overkoepelend discourse; het narratief in Octopussy zegt wat over de tijd waarin zij zich afspeelt. Met andere woorden; de karakterisering van ‘de Russische’ antagonist Orlov zegt wat over het overkoepelende discourse waarin de film is gemaakt, in dit geval het Koude Oorlogsdiscourse.

Een discourse waarvan de reflectie terug was te zien in Hollywood, waar films vaak een overdreven, ontmenselijkt beeld schepten van ‘de Rus’.(5) Dit beeld is terug te zien bij de karakterisering van Orlov in Octopussy; een verrader en paranoïde eenling, gefrustreerd door de pacifistische houding van de Sovjet-Unie en verblind door waanbeelden over de positie van de Sovjet-Unie op geopolitiek niveau. Enigszins ironisch is het feit dat het nationalistische element van Orlov wordt neergezet als paranoïde en onrealistisch, terwijl patriot Bond in de grand finale te hulp wordt geschoten door een luchtballon met de Britse Union Jack erop afgebeeld.

Ondanks het feit dat Bond films fictie zijn, construeren films een bepaald beeld en zijn op deze manier niet alleen een representatie van, maar ook een onderdeel van een overkoepelend discourse. In het geval van Octopussy representeert Orlov de gefrustreerde Rus, die met zijn hang naar macht en geopolitieke invloed voorbij gaat aan alle ratio en gekweld wordt door paranoia. De stereotypering van ‘de Rus’ in Octopussy als onderdeel van een overkoepelend discours herbergt echter ook beeldvorming in het ‘echte leven’. Ook James Bond blijft echter niet gevrijwaard van stereotypering; ook in Octopussy eindigt gentleman James met het meisje, of zoals personage Q zegt;

“You must be joking! 007 on an island populated exclusively by women? We won€™t see him till dawn!”

Afbeelding: Roger Moore in Octopussy (1983): http://cdn-static.denofgeek.com/sites/denofgeek/files/2/78//octopussy_-_bond_defuses_the_nuke_1.jpg 

  1.  Katerina Lawless, “Constructing the Other: Construction of Russian identity in the discourse of James Bond films”, Journal of Multicultural Discourses 7 no. 2 (2014): 87.
  2. Ibidem, 93.
  3. Teun A. van Dijk, “Multidisciplinary CDA: A plea for diversity”, Methods of critical discourse analysis ed. R. Kodak en M. Meyer, Londen: Sage, 2001: 103.
  4. Myra Macdonald, Exploring Media Discourse, Londen: Arnold, 2003: 12-16.
  5. Michael Strada en Harold Trooper, Friend or foe? Russians in American film and foreign policy 1933-1991, Lanham: Scarecrow Press, 1997.
Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s